Aktualności

Rola komórek dendrytycznych (specjalnego typu komórek odpornościowych) w regulacji mikrośrodowiska zapalnego, zbadanie różnic międzyosobniczych w odpowiedzi immunologicznej wyzwalanej witaminą D, wpływ octanu uliprystalu (leku stosowanego m.in. w antykoncepcji awaryjnej) na mechanizmy zachodzące w wątrobie, analiza zdolności żerowania larw okonia oraz znalezienie nowych sposobów oceny jakości plemników okonia europejskiego – to pięć tematów, którym przyjrzą się naukowcy Instytutu w ramach uzyskanych w konkursach OPUS 27 i PRELUDIUM 23 grantów Narodowego Centrum Nauki (NCN).

SIĘGAĆ WYŻEJ

OPUS 27 to konkurs kierowany do badaczy na wszystkich etapach kariery naukowej. W tym roku złożono 2255 wniosków, z których 357 otrzymało finansowanie na łączną kwotę 603,6 mln zł. Wskaźnik sukcesu wyniósł 15,8 %.

Finansowanie w naszym Instytucie otrzymał projekt pt. „Molekularny dialog między komórkami dendrytycznymi a mikrośrodowiskiem endometrium podczas endometrosis u klaczy”.

Finansowanie w ramach konkursu OPUS 27 otrzymał również projekt pt. „Wpływ witaminy D na programowanie epigenetyczne hematopoetycznych komórek progenitorowych CD34+ pochodzących z ludzkiej krwi pępowinowej”.

NA DOBRY POCZĄTEK

Kolejne trzy projekty otrzymały finansowanie w ramach konkursu skierowanego do naukowców na bardzo wczesnym etapie kariery. Do PRELUDIUM 23 złożono 2104 wniosków, z których 362 uzyskały finansowanie. Wskaźnik sukcesu wyniósł w tym wypadku 17,2%.

Finansowanie uzyskał projekt pt. „Molekularne mechanizmy leżące u podstaw uszkodzenia wątroby wywołanego leczeniem octanem uliprystalu”.

Kierownikiem projektu jest mgr Aleksandra Natalia Łupińska z Zespołu Biologii i Patologii Rozrodu Człowieka.

– W badaniach klinicznych u pacjentek leczonych octanem uliprystalu (UA) obserwowano zmniejszenie objętości mięśniaków macicy, mniej obfite krwawienie i znaczącą poprawę komfortu życia. Badania te nie wykazały istotnych skutków ubocznych, jednak u części pacjentek leczonych UA zdiagnozowano ciężkie uszkodzenie wątroby. Przyczyny dotyczące polekowego uszkodzenia wątroby pozostają niewyjaśnione – wyjaśnia mgr Aleksandra Łupińska.

Kwota dofinansowania to 210 000 zł.

Kolejny realizowany w naszym Instytucie projekt w ramach konkursu PRELUDIUM 23 nosi tytuł „Jeść czy nie jeść? Zootechniczna i transkryptomiczna analiza zdolności żerowania u larw okonia eurazjatyckiego”.

Kierownikiem projektu jest Rossella Debernardis z Zespołu Rozwoju i Rozrodu Ryb.

– Larwy w ciągu pierwszych dni swojego samodzielnego życia nie muszą pobierać pokarmu ze środowiska zewnętrznego, a niezbędne składniki odżywcze zapewnia im wewnętrzny magazyn – woreczek żółtkowy. W miarę wzrostu, te zmagazynowane składniki odżywcze wyczerpują się, zmuszając larwy do aktywnego rozpoczęcia poszukiwania pożywienia (nazywanego żerowaniem – red.). Niestety wysoki odsetek larw, nigdy nie zacznie pobierać pokarmu, co ostatecznie prowadzi do ich śnięcia z głodu. – mówi Rosella Debernardis.

Kwota dofinansowania to 140 000 zł.

Trzeci nagrodzony w ramach PRELUDIUM 23 projekt zatytułowany jest „Małe niekodujące RNA (sncRNA): Nowe biomarkery oceny zdolności zapładniającej plemników u okonia eurazjatyckiego”.

Kierownikiem projektu jest Abhipsa Panda z Zespołu Rozwoju i Rozrodu Ryb.

– Obecnie, przy ocenie jakości nasienia bierze się pod uwagę liczne parametry morfologiczne, biochemiczne oraz fizjologiczne plemników, obejmujące ich ruchliwość, żywotność, koncentrację nasienia oraz integralność ich DNA. W naszych badaniach wykazaliśmy, że żaden z tych parametrów nie koreluje bezpośrednio z sukcesem zapłodnienia u okonia europejskiego (Perca fluviatilis), stąd potrzeba zidentyfikowania nowych wskaźników zdolności zapładniającej nasienia u tego gatunku – podsumowuje Abhipsa Panda.

Kwota dofinansowania to 70 000 zł.

Oficjalne ogłoszenie wyników: TUTAJ.

Wszystkim laureatom składamy serdeczne gratulacje!

Czytaj więcej

Oddział PAN w Olsztynie i w Białymstoku zaprasza na kolejną odsłonę Wszechnicy – jesiennego cyklu wykładów popularnonaukowych poruszających najciekawsze zjawiska z obszaru „Człowiek-Środowisko-Żywność-Zdrowie”, które poprowadzą wybitni polscy naukowcy. Wszystkie spotkania zaplanowano w formacie online.

PROGRAM WSZECHNICY 2024

05.11.2024, godz. 13:00 | Dwugłos o antybiotykooporności

Link do spotkania

1. „Antybiotykooporność drobnoustrojów – problem nie tylko kliniczny. Żywność jako wektor w rozprzestrzenianiu bakterii wielolekoopornych”
   Prof. dr hab. Wioleta Chajęcka-Wierzchowska, Katedra Mikrobiologii Żywności, Technologii i Chemii Mięsa, Wydział Nauki o Żywności, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
2. „Immunoprofilaktyka jako element przeciwdziałania antybiotykooporności w produkcji drobiarskiej”
   Prof. dr hab. Marcin Śmiałek, Katedra Chorób Ptaków, Wydział Medycyny Weterynaryjnej,  Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

19.11.2024, godz. 13:00 | Dwugłos o konsekwencjach obecności mikroplastiku w środowisku wodnym – badania, wyzwania, rozwiązania

Link do spotkania

1. „Zanieczyszczenie ekosystemów wodnych mikroplastikiem – zagrożenia dla przyrody i człowieka”
   dr hab. Piotr Zieliński, prof. UwB, Katedra Ekologii Wód, Wydział Biologii, Uniwersytet w Białymstoku
2. „Efekt 'konia trojańskiego’ czyli mikroplastiki w wodzie – jak sobie z nimi radzić?”
   Dr Justyna Kapelewska, Pracownia Chemii Środowiska, Katedra Chemii Analitycznej i Nieorganicznej, Wydział Chemii, Uniwersytet w Białymstoku

03.12.2024, godz. 13:00 | Dwugłos  o nowych kierunkach zastosowania bakteriofagów

Link do spotkania

1. „Metody izolacji oraz zastosowanie bakteriofagów”
   Prof. dr hab. Ewa Jończyk-Matysiak, Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu
2. „Terapia fagowa”
   Prof. dr hab. Ryszard Międzybrodzki, Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu

10.12.2024, godz. 13:00 | Dwugłos o współczesnych zagrożeniach w środowisku życia owadów zapylających

Link do spotkania

1. „Pestycydy jako zagrożenie dla zdrowia owadów zapylających”
   Dr Tomasz Kiljanek, Zakład Farmakologii i Toksykologii, Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach
2. „Pszczoła miodna jako miarodajny indykator niebezpieczeństw środowiskowych dla owadów zapylających”
   Dr hab. Hajnalka Szentgyörgyi, prof. UJ; Department of Plant Ecology, Institute of Botany, Jagiellonian University

Czytaj więcej

14 listopada przypada Światowy Dzień Cukrzycy, która stanowi coraz większy problem zdrowotny i społeczny. Z cukrzycą jest powiązana insulinooporność, czyli obniżona wrażliwość tkanek na działanie insuliny. Poznaniem patogenezy tego stanu zajmują się naukowcy z Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN w Olsztynie. W swoich ostatnich badaniach przyjrzeli się genom z rodziny NFAT w podskórnej tkance tłuszczowej, które mogą regulować wrażliwość na insulinę.

– Podskórna tkanka tłuszczowa jako główny „magazyn” lipidów może chronić inne tkanki przed szkodliwym wpływem ich nadmiaru (czyli przed lipotoksycznością) i w ten sposób chronić przed rozwojem insulinooporności. Niezbędna do tego działania jest adipogeneza, czyli proces powstawania nowych komórek tłuszczowych (adipocytów). Białka z rodziny NFAT są zaangażowane w ten proces, dlatego mogą mieć znaczenie w regulacji wrażliwości na insulinę – tłumaczy prof. Marek Strączkowski, kierownik Zespołu Profilaktyki Chorób Metabolicznych Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności (IRZiBŻ) PAN w Olsztynie.

Szczegółowym celem tych badań była ocena ekspresji genów z rodziny NFAT (z ang. jądrowy czynnik aktywowanych komórek T) w podskórnej tkance tłuszczowej u osób z prawidłową masą ciała oraz u osób z nadwagą lub otyłością, a także ocena wpływu redukcji masy ciała pod wpływem diety ubogokalorycznej na ekspresję genów NFAT w podskórnej tkance tłuszczowej u osób z nadwagą lub otyłością.

Innymi słowy, chodzi o zbadanie, jaka jest ekspresja tych genów u osób z prawidłową masą ciała oraz tych z nadwagą lub otyłością. A także, czy i jakie znaczenie odgrywa tu redukcja masy ciała.

Wyniki badań zostały właśnie opublikowane w czasopiśmie „Nutrition, Metabolism & Cardiovascular Diseases”. Autorami publikacji są: Magdalena Danowska (doktorantka, IRZiBŻ PAN), dr Magdalena Stefanowicz (Uniwersytet Medyczny w Białymstoku) oraz prof. Marek Strączkowski (IRZiBŻ PAN).

Głównym wynikiem jest wykazanie, że ekspresja genów NFAT w podskórnej tkance tłuszczowej jest powiązana z wrażliwością na insulinę oraz ekspresją genów adipogennych.

– Sugeruje to, że geny NFAT mogą odgrywać rolę w utrzymywaniu prawidłowej funkcji podskórnej tkanki tłuszczowej. Poprzez utrzymywanie zdolności do adipogenezy (czyli tworzenia nowych adipocytów) chronią przed rozwojem lipotoksyczności (czyli przed szkodliwym wpływem wolnych kwasów tłuszczowych na inne narządy i tkanki np. na wątrobę, mięśnie szkieletowe, serce). W ten sposób mogą przyczyniać się do poprawy wrażliwości na insulinę, również pod wpływem redukcji masy ciała – tłumaczy prof. Marek Strączkowski, który zajmuje się badaniami nad patogenezą insulinooporności u osób z grup ryzyka cukrzycy typu 2.

Badacze wykazali również, że zmniejszona ekspresja genów NFAT w podskórnej tkance tłuszczowej u osób z nadwagą i otyłych jest częściowo odwracalna pod wpływem redukcji masy ciała.

– Uzyskane wyniki wskazują na nowe mechanizmy poprawy wrażliwości na insulinę, a przez to zmniejszenia ryzyka cukrzycy typu 2, zachodzące pod wpływem redukcji masy ciała. Wskazują też na potencjalne nowe punkty uchwytu dla leków mogących odgrywać rolę w zapobieganiu i leczeniu chorób związanych z insulinoopornością – podsumowuje prof. Marek Strączkowski.

—

Insulinooporność jest obniżoną wrażliwością tkanek na działanie insuliny – hormonu zwiększającego transport glukozy do wnętrza komórek, co z kolei obniża poziom glukozy we krwi.

Insulinooporność sama w sobie nie jest chorobą, natomiast jest to stan, który może doprowadzić do rozwoju wielu chorób: przede wszystkim cukrzycy typu 2, ale też chorób układu krążenia, niektórych nowotworów czy chorób neurodegeneracyjnych.

Według ostatnich szacunków Narodowego Funduszu Zdrowia, w Polsce na cukrzycę choruje ok. 3 mln osób, a przewiduje się, że do 2030 roku co dziesiąty Polak będzie zmagał się z tą chorobą.

—

O poprzednich badaniach naszych naukowców wokół tematu insulinooporności przeczytasz TUTAJ i TUTAJ.

Czytaj więcej

Drewhow, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Pacjenci znają hormon antymüllerowski (AMH) głównie z tego, że jest uważany za najlepszy marker rezerwy jajnikowej, czyli że pozwala ocenić płodność kobiety np. przy rozpoczęciu procedury in vitro. Jednak AMH coraz częściej interesuje też onkologów pod kątem jego potencjału w diagnozowaniu i leczeniu różnych nowotworów.

Międzynarodowy zespół badaczy opublikował właśnie w czasopiśmie „Frontiers in Endocrynology” artykuł przeglądowy na temat biologii hormonu antymüllerowskiego oraz jego roli w endokrynologii i onkologii. Pierwszym autorem publikacji jest dr n. med. Marek Gowkielewicz, ginekolog z Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Wśród współautorów jest również prof. Carsten Carlberg, kierownik Pracowni Nutrigenomiki w Instytucie Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN w Olsztynie.

Przegląd porządkuje aktualną wiedzę na temat AMH, badając jego rolę na różnych etapach życia: od rozwoju płodu, dzieciństwa i dojrzewania, po jego zaangażowanie w podwzgórze, przysadkę mózgową, funkcję jajników i menopauzę. Naukowcy badają również znaczenie AMH w technologiach reprodukcyjnych, takich jak kriokonserwacja tkanki jajnika oraz jego następstwa dla cyklu komórkowego i biologii raka.

Jak bowiem tłumaczy prof. Carsten Carlberg, AMH ma wieloraki i złożony wpływ na rozwój i funkcję różnych ludzkich tkanek.

Obecnie AMH jest najczęściej stosowany do pomiaru rezerwy jajnikowej, która pozwala zbadać płodność kobietypoprzez ocenę zdolności jajników do dostarczania żywotnych komórek jajowych. Jest to szczególnie istotne w leczeniu niepłodności, np. przy procedurze in vitro, gdzie poziom AMH jest sprawdzany w celu optymalizacji szans na sukces.

Jednak ze względu na zdolność AMH do hamowania cyklu komórkowego i indukowania apoptozy (procesu inicjowania zaprogramowanej śmierci komórki) coraz częściej interesuje również onkologów.

– Jeden z obiecujących obszarów badań koncentruje się na przeciwciałach ukierunkowanych na receptor AMH – AMHR2, który odgrywa kluczową rolę w sygnalizacji i modulowaniu ekspresji setek genów. Badania na modelu zwierzęcym wykazały, że przeciwciała skoniugowane (sprzężone) z radioaktywnym izotopem, które celują w AMHR2 wykazały potencjał w niszczeniu komórek nowotworowych – wyjaśnia prof. Carsten Carlberg.

Ponadto, AMH wykazuje ochronny i pozytywny wpływ na rezerwę jajnikową przed zastosowaniem chemioterapii, która jest toksyczna dla tkanki jajnika. – A ponieważ AMH stabilizuje pulę pierwotnych pęcherzyków jajnikowych, może też zwiększyć odporność tkanki jajnika na szkodliwe warunki procedur kriokonserwacji, czyli procesu zamrażania – mówi badacz.

Dodatkowo, AMH jest obecny w neuronach ruchowych, gdzie działa jako ochronny czynnik wzrostu, potencjalnie wpływając na procesy uczenia się i pamięci. – Doprowadziło to do spekulacji, że AMH może wspierać leczenie chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera – dodaje prof. Carsten Carlberg.

Znane nauce są również powiązania między AMH a rakiem jajnika i endometrium, choć tu pozostaje jeszcze wiele do odkrycia.

– Pomimo licznych badań i zdobytej wiedzy, potrzebne są jednak dalsze badania, ponieważ pełny potencjał AMH jest nadal niejasny. Dzisiejsza wiedza na temat AMH jest wykorzystywana przez specjalistów od płodności, a także daje nadzieje na przyszłe zastosowania w onkologii – podsumowuje prof. Carsten Carlberg.

—

Prof. Carsten Carlberg to światowej sławy biochemik specjalizujący się w badaniach nad witaminą D. Jest liderem grupy naukowej zajmującej się nutrigenomiką w Instytucie Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN w Olsztynie, powołanej w ramach projektu ERA Chair WELCOME2 (Horyzont2020).

Więcej o działaniach zespołu na stronie: https://welcome2.pan.olsztyn.pl/.

Czytaj więcej

Określenie relacji pomiędzy gatunkami rodzimymi i obcymi fauny wolno żyjącej w danym siedlisku w kontekście ochrony bioróżnorodności – jest jednym z wyzwań współczesnej nauki. Tym zagadnieniem zajmują się naukowcy naszego Instytutu.

Kwestia ta była również dominującym tematem podczas VI edycji Sympozjum: Perspektywy w ochronie bioróżnorodności, które odbyło się w dniach 22-23 października w Domu Pracy Twórczej PAN w Wierzbie.

– Każda edycja sympozjum jest naszą naukową odpowiedzią na bieżące tematy dotyczące ochrony bioróżnorodności oraz zależności pomiędzy człowiekiem a fauną wolno żyjącą, jej ochroną, a z drugiej strony – wykorzystaniem jako modelu badawczego. Dlatego też w tym roku dominowała kwestia równowagi w ochronie bioróżnorodności – mówi prof. Anna Korzekwa, lider Zespołu Ochrony Bioróżnorodności IRZiBŻ PAN, która zainicjowała i organizuje cykliczne sympozjum.

Jak wskazuje, badanie wpływu gatunków obcych na rodzime wymaga długoletnich i złożonych obserwacji.

– Przykładem są relacje między jeleniem szlachetnym, zwanym królem puszczy (gatunek rodzimy) oraz jeleniem sika – wschodnim (gatunek obcy). Jeleń sika został sprowadzony do Europy w celach łownych pod koniec XIX wieku i rozprzestrzenił się również w Polsce, przez co stanowi konkurencję siedliskową dla jelenia szlachetnego. Obecnie notuje się w Polsce ponad 280 tysięcy jeleni szlachetnych, a jeleni sika około 350 sztuk. Może się wydawać, że różnica jest znacząca, jednak nie wiemy, jak na przestrzeni kolejnych dekad ten gatunek obcy będzie się rozpowszechniał i na ile zagraża naszemu gatunkowi rodzimemu – tłumaczy prof. Anna Korzekwa.

O SYMPOZJUM

Celem cyklicznego Sympozjum: Perspektywy w ochronie bioróżnorodności jest wymiana doświadczeń naukowych i praktycznych, a także integracja środowiska badaczy i praktyków – specjalistów z różnych instytucji z kraju i zagranicy.

Organizatorami spotkania byli: Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności Polskiej Akademii Nauk, Oddział Polskiej Akademii Nauk w Olsztynie i Białymstoku oraz Mazurski Park Krajobrazowy. Dwudniowe sympozjum wypełnione było prelekcjami, które podzielono na trzy sesje. Pierwszą prowadził Krzysztof Wittbrodt, dyrektor Mazurskiego Parku Krajobrazowego, drugą – prof. Anna Korzekwa, lider Zespołu Ochrony Bioróżnorodności IRZiBŻ PAN, a trzecią – prof. Małgorzata Kotula-Balak z Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie.

W tym roku wydarzenie zgromadziło 70 uczestników z Polski i Litwy. Podczas sympozjum przedstawiono 19 wystąpień. Wykład inauguracyjny dotyczył dziedzictwa przyrodniczego Mazur jako elementu mazurskiej tożsamości. Odbyła się też sesja terenowa po Półwyspie Popielniańskim, prowadzona przez przedstawicieli Mazurskiego Parku Krajobrazowego.

Na podstawie wygłoszonych prelekcji planowane jest wydanie monografii.

O ZESPOLE OCHRONY BIORÓŻNORODNOŚCI

Zespół Ochrony Bioróżnorodności Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN ma swoją siedzibę w Popielnie, razem ze Stacją Badawczą IRZiBŻ PAN. To miejsce położone wśród malowniczych terenów Półwyspu Popielniańskiego, otoczonego czterema jeziorami: Śniardwy, Bełdany, Mikołajskie i Warnołty.

Zespół prowadzi interdyscyplinarne badania skupiające się na tematyce ochrony bioróżnorodności.

Jednym z przykładów zagadnień badawczych jest kwestia wykorzystywania komórek macierzystych z poroża jeleniowatych m.in. do terapii zaburzeń tworzenia chrząstek lub ubytków różnych tkanek. – Nasze badania skupiają się na komórkach macierzystych w aspekcie wykorzystywania ich w leczeniu osteoporozy – wskazuje prof. Anna Korzekwa.

Inne badania dotyczą potencjału mięsa jeleniowatych jako alternatywy dla powszechnie spożywanych gatunków mięs – popularnych na polskich stołach: wołowiny i wieprzowiny. O nich więcej pisaliśmy TUTAJ.

Naukowcy prowadzą również badania koncentrujące się wokół sarny europejskiej, która bytuje w trzech rodzajach siedlisk: polnym, leśnym i mozaikowym (górzysto-zurbanizowanym). – Okazuje się, że kondycja sarny, sylwetka i potencjał rozrodczy w poszczególnych siedliskach różnią się – analizujemy to. Badamy również fenomen tzw. diapauzy ciążowej, czyli zatrzymania zarodka na etapie blastocysty w macicy, którego geneza jest w trakcie badań – opowiada prof. Anna Korzekwa.

Więcej o pracach zespołu można przeczytać TU.

Czytaj więcej

Kolejni naukowcy naszego Instytutu zostali docenieni przez europejskie i krajowe środowiska naukowe. Dr hab. Daniel Żarski został mianowany członkiem zarządu Komitetu Technicznego i Naukowego Komisji Doradczej ds. Europejskiego Rybołówstwa Śródlądowego i Akwakultury (EIFAAC). Z kolei prof. Monika M. Kaczmarek po raz drugi została wybrana prezesem Towarzystwa Biologii Rozrodu.

Ponadto dr hab. Magdalena Kowalik objęła funkcję skarbnika Towarzystwa Biologii Rozrodu, a prof. Anna Korzekwa ponownie została członkiem jego zarządu.

O EIFAAC

Komisja Doradcza do spraw Europejskiego Rybołówstwa Śródlądowego i Akwakultury (EIFAAC) to organ zajmujący się sprawami europejskiego rybactwa śródlądowego i akwakultury, który działa pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). Misją Komisji jest promowanie długoterminowego zrównoważonego rozwoju, wykorzystania, ochrony i odnowy europejskiego rybołówstwa śródlądowego i akwakultury oraz odpowiedzialnego zarządzania nimi, a także wspieranie zrównoważonych działań gospodarczych, społecznych i rekreacyjnych.

W ramach EIFAAC funkcjonuje Komitet Techniczny i Naukowy. To organ doradczy Komisji, która składa się z siedmiu naukowców-ekspertów od tematów związanych z rybołówstwem śródlądowym i akwakulturą.

W tym gremium na następną kadencję zasiądzie dr hab. Daniel Żarski z Zespołu Rozrodu i Rozwoju Ryb, zastępca dyrektora Instytutu ds. naukowych.

O TOWARZYSTWIE BIOLOGII ROZRODU

Celem ogólnopolskiego Towarzystwa Biologii Rozrodu jest inicjowanie i organizowanie wszelkich przedsięwzięć zmierzających do rozwoju nauk związanych z biologią rozrodu człowieka i zwierząt.

Nasz Instytut po raz kolejny jest silnie reprezentowany we władzach Towarzystwa Biologii Rozrodu. Ponownie na stanowisko prezesa (na kadencję 2024-2027) została wybrana prof. Monika M. Kaczmarek, kierownik Laboratorium Biologii Molekularnej.

Z kolei dr hab. Magdalena Kowalik, kierownik Zespołu Fizjologii i Toksykologii, objęła funkcję skarbnika, a prof. Anna Korzekwa, kierownik Zespołu Ochrony Bioróżnorodności, ponownie została członkiem zarządu.

Gratulujemy!

Czytaj więcej

Nasz Instytut to jedna z wiodących w kraju jednostek naukowych zajmujących się badaniami nad rozrodem zwierząt. Kolejnym tego potwierdzeniem są wyróżnienia przyznane przez Towarzystwo Biologii Rozrodu.

Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN – obok Towarzystwa Biologii Rozrodu i Uniwersytetu Warszawskiego – był organizatorem X Zjazdu Towarzystwa Biologii Rozrodu, który odbył się w dniach 12-14 września br. w Warszawie. Konferencja zgromadziła blisko 150 badaczy z krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych.

Podczas wydarzenia dr hab. Aneta Andronowska, prof. IRZiBŻ PAN z Zespołu Mechanizmów Działania Hormonów, otrzymała najwyższe wyróżnienie Towarzystwa – medal TBR za wieloletnią działalność organizacyjną na rzecz jego rozwoju.

Ponadto dr Maria M. Guzewska z Zespołu Mechanizmów Działania Hormonów naszego Instytutu odebrała Nagrodą im. prof. Władysława Bielańskiego, przyznawaną przez Towarzystwo raz na cztery lata. Doceniono jej badania nad rolą sygnałów zarodkowych w komunikacji zarodek-matka z udziałem pęcherzyków zewnątrzkomórkowych. Więcej na ten temat pisaliśmy TUTAJ.

Wyróżniona została również nasza doktorantka Paulina Zając za poster pt. „Progestin and adipoQ receptor (PAQR) 7 and PAQR8 knockdown affects the function of bovine endometrial endothelial cells”, który przygotowała pod kierunkiem promotor dr hab. Magdaleny Kowalik, kierownik Zespołu Fizjologii i Toksykologii.

Gratulujemy!

Czytaj więcej

Bakterie, drożdże i pleśnie raczej nie mają dobrego PR-u, choć wiele z nich jest pożytecznych i stosowanych w produkcji i konserwacji żywności. Bez nich nie ma przecież jogurtów, serów, kiszonek, chleba, ale też kakao, herbaty i kawy. Sprawdzaniem jakości tych drobnoustrojów i bezpieczeństwa takiej żywności, a także poszukiwaniem nowych szczepów zajmują się naukowcy naszego Instytutu.

16 października przypada Światowy Dzień Żywności. Przy tej okazji dr inż. Anna Majkowska, kierownik Laboratorium Mikrobiologicznego w IRZiBŻ PAN w Olsztynie, przybliża temat mikroorganizmów w żywności.

Choć zazwyczaj mikroorganizmy w żywności kojarzą się z potencjalnym zagrożeniem dla zdrowia człowieka albo przyczynianiem się do psucia żywności, to wiele z nich jest niezbędnych w procesie produkcji czy konserwacji żywności.

– O procesy fermentacji prowadzone przez mikroorganizmy oparta jest cała gałąź przemysłu mleczarskiego z produkcją serów, jogurtów, kefirów czy różnego rodzaju napojów mlecznych. Bez bakterii nie ma też znanych od wieków, a teraz coraz popularniejszych kiszonek. Chleb i ciasta powstają w oparciu o drożdże piekarnicze lub zakwasy zawierające bakterie i drożdże. Również wędliny np. metka czy salami wytwarzane są w oparciu o bakterie. Pewnie nie zdajemy sobie sprawy, że dzięki fermentacji mamy też kakao, kawę i herbatę. Nie wspominając o całej gałęzi produkcji wina, piwa i spirytusu – wymienia dr inż. Anna Majkowska.

Badaczka przypomina też, że bakterie były wykorzystywane do konserwowana żywności czy przygotowywania napojów fermentowanych z mleka od wieków, choć początkowo ludzie nie wiedzieli, co się za tym kryje. Świadome wykorzystywanie mikroorganizmów zaczęło się dopiero od przełomowych badań francuskiego chemika i mikrobiologa Ludwika Pasteura, który żył w XIX wieku.

JAK DZIAŁA FERMENTACJA?

Bakterie fermentują, czyli rozkładają cukry zawarte w warzywach, owocach czy mleku (tutaj wykorzystując laktozę) i na tej bazie wytwarzają kwasy (np. mlekowy czy octowy) oraz krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Dzięki temu obniża się poziom pH danego produktu – stąd kwaśny smak kiszonek. W efekcie produkt jest trudniej dostępny dla bakterii niepożądanych np. bakterii gnilnych.

– Co więcej, bakterie wytwarzają również bakteriocyny, czyli substancje o właściwościach antybiotycznych, które hamują rozwój takich niepożądanych bakterii jak np. Salmonella czy Listeria monocytogenes – dodaje naukowczyni.

BAKTERIE W PRODUKCJI ŻYWNOŚCI

Produkcja kiszonek – zarówno ta w domu, jak i na przemysłową skalę – jest oparta głównie o fermentację spontaniczną, co oznacza, że wykorzystuje się drobnoustroje naturalnie zawarte w warzywach i owocach.

Z kolei w przemyśle mleczarskim wykorzystuje się odpowiednio wyselekcjonowane szczepy bakterii kwasu mlekowego oraz drożdże i pleśnie. – Tych tzw. kultur starterowych jest całe spektrum. Mamy osobne rodzaje do produkcji jogurtu, jogurtu pitnego, kefiru, maślanki, twarogu, serów pleśniowych, serów dojrzewających (tych z dziurami i bez – tak, za dziury w serze też odpowiadają bakterie) – wskazuje Anna Majkowska.

Dlatego też naukowcy nieustannie poszukują nowych szczepów, które miałyby nie tylko lepsze właściwości potrzebne w produkcji konkretnego produktu, ale też np. szybko się rozmnażały i posiadały dodatkowy potencjał np. antybakteryjny zwalczający poszczególne patogeny.

BAKTERIE Z LABORATORIUM

Naukowcy z Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN w Olsztynie z jednej strony szukają unikatowych bakterii, izolując je m.in. z produktów możliwie najbardziej naturalnych (np. nieprzetworzonego mleka krowy czy naturalnych kiszonek), a z drugiej tworzą nowe zestawy bakterii, których wspólne działanie przewyższa potencjał każdej z osobna (działanie na podstawie symbiozy). 

W tym pierwszym przypadku, po wyizolowaniu konkretnego szczepu bakterii należy ją zidentyfikować, czyli przypisać do konkretnego rodzaju i gatunku. Konieczne jest też sprawdzenie, czy te bakterie się dobrze namnażają (bez tego nie jest możliwe ich wykorzystywanie na większa skalę), a także czy wytwarzają wystarczają ilość podstawowych metabolitów (takich jak np. kwas mlekowy).

Z kolei praca przy tworzeniu nowych zestawień (kultur) bakterii polega na dobieraniu bakterii o pożądanych właściwościach i sprawdzeniu ich kolejnych połączeń. – Bakterie są jak rodzina – jedne się lubią, inne nie. Dlatego połączenie jednej pary skutkuje szybkim wzrostem, a innej – zwalczaniem się nawzajem. Sprawdzamy więc wszystkie możliwości, biorąc pod uwagę wiele czynników – tłumaczy kierowniczka laboratorium.

W poszukiwaniu nowych szczepów naukowcy z Laboratorium Mikrobiologicznego szczególny nacisk kładą na te o właściwościach antybakteryjnych, zwalczających konkretny patogen np. bakterie z rodzaju Salmonella, Campylobacter czy gronkowce.

Jak podkreśla Anna Majkowska, zapotrzebowanie na pracę mikrobiologów od żywności jest duże. – Przykładowo, obecnie współpracujemy z firmą produkującą suplementy diety o prozdrowotnym działaniu. Wyizolowaliśmy dla nich unikatowe szczepy o silnych właściwościach antybakteryjnych – mówi.

Laboratorium Mikrobiologiczne IRZiBŻ PAN sprawuje nadzór nad kolekcją ok. 1000 szczepów bakteryjnych.

CIEKAWOSTKI

• Za dziury w żółtym serze odpowiadają bakterie – główne bakterie fermentacji propionowej.

• Można kisić nie tylko warzywa, ale i owoce np. jabłka czy śliwki (bazą potrzebną do zachodzenia procesu fermentacji jest bowiem cukier).

• Kiszone ogórki (oraz inne przetwory) mają dużo więcej wartości odżywczych niż te surowe, są również łatwiej trawione i przyswajane w naszym organizmie.

• Jogurt zawiera w sobie tylko dwa szczepy bakterii, a kefir ma ich kilkadziesiąt!

• Podstawą produkcji kefiru są tzw. grzybki/ziarna kefirowe, czyli konglomerat drożdży (to one sprawiają, że napój jest lekko musujący) i kilkudziesięciu gatunków żyjących w symbiozie bakterii.

—

Więcej o pracy Laboratorium Mikrobiologicznego przeczytasz TUTAJ.

Czytaj więcej

Naukowcy zachęcają nauczycieli do wspólnego promowania zdrowych nawyków żywieniowych oraz możliwości zawodowych w branży agri-food dla młodych ludzi. Wszystko to w ramach międzynarodowego programu “Food Educators”, który oferuje bezpłatne, łatwo dostępne i bazujące na aktualnej wiedzy naukowej materiały do edukacji żywieniowej. Przydadzą się i na lekcję biologii, i chemii, ale też przedsiębiorczości, języka angielskiego czy na zajęcia z wychowawcą.

– Nauczyciele odgrywają kluczową rolę w przekazywaniu wiedzy młodym ludziom, a dla naukowców są partnerami w docieraniu z najnowszą wiedzą do kolejnych pokoleń. Wychodzimy naprzeciw ich potrzebom, oferując bezpłatne i atrakcyjne materiały edukacyjne – mówi Justyna Banasiak, koordynatorka projektu z ramienia IRZiBŻ, który wdraża program w Polsce.

Materiały poruszają aktualne i istotne kwestie m.in. co to znaczy zdrowe odżywianie, czytanie i zrozumienie etykiet spożywczych oraz marnowanie i straty żywności.

Przybliżają również pracę w branży rolno-spożywczej (np. naukowca zajmującego się analizą sensoryczną żywności, hodowcy alternatywnych źródeł białka – owadów czy fotografa żywności) i zawody związane z żywnością, a także rozwijają w uczniach postawę przedsiębiorczości np. poprzez wskazówki opracowania planu wprowadzenia na rynek swojego produktu.

JAKIE TEMATY?

Trzon programu stanowią gotowe do użycia scenariusze lekcji z zakresu szeroko rozumianej edukacji żywieniowej, przystosowane dla uczniów w wieku 6-18 lat (konkretna grupa wiekowa jest wskazana w każdym ze scenariuszy). Są one oparte na modelu aktywnego zaangażowania uczniów – łączą w sobie elementy pracy zespołowej, odgrywania ról, komunikacji, eksperymentowania i dyskusji prowadzonych przez uczniów.

Scenariusze są pogrupowane w cztery obszary tematyczne: Żywność i zdrowie, Żywność i zrównoważony rozwój, Nauka o żywności i system żywnościowy, Praca i kariera w branży rolno-spożywczej. 

W materiałach nie brakuje również eksperymentów – z jabłkami, który porusza kwestie brązowienia świeżych owoców i warzyw i związanego z nim zjawiska marnowania żywności, a także z fermentacją drożdży, gdzie uczniowie poznają mikroorganizmy na przykładzie chleba. Są również lekcje zachęcające do stworzenia przyjaznego zdrowiu i planecie przepisu na makaron i zaprojektowania własnej roślinnej alternatywy mleka.

Każdy scenariusz lekcji zawiera dodatkowe materiały np. kartę pracy dla ucznia, prezentację czy kartę pracy dla nauczyciela, w której znajdują się dodatkowe wskazówki do przeprowadzenia lekcji. Scenariusze zawierają także propozycje rozszerzenia lekcji o materiały dodatkowe, w tym opracowane przez naukowców IRZiBŻ PAN podcasty, infografiki, filmy czy zewnętrzne artykuły z rzetelnych i zweryfikowanych źródeł.

Wszystkie te materiały można bezpłatnie pobrać – wystarczy się zarejestrować TUTAJ.

Po zrealizowaniu lekcji w oparciu o scenariusze  nauczyciele powinni wypełnić krótką ankietę, która pozwoli nam aktualizować materiały i ulepszać je – wskazuje Justyna Banasiak. Każdy nauczyciel, który zaangażuje się w nasz projekt, otrzyma certyfikat uczestnictwa w międzynarodowym projekcie Food Educators.

ŚWIĘTUJ Z NAMI ŚWIATOWY DZIEŃ ŻYWNOŚCI!

Okazją do skorzystania z materiałów oferowanych w programie FoodEducators może być Światowy Dzień Żywności, który obchodzony jest 16 października.

Z tej okazji w dniach 14-26 października odbywa się inicjatywa pod nazwą: Tygodnie Aktywności. – Tym razem proponujemy trzy aktywności: stworzenie książki kucharskiej w oparciu o ideę niemarnowania żywności, naukę sprawdzania wiarygodności internetowych źródeł w wyzwaniu „Food influencer challenge” oraz budowanie świadomości na temat zrównoważonego rozwoju, dobrego dla naszego zdrowia i środowiska, organizując szkolny piknik. Można włączyć się we wszystkie działania lub wybrane – tłumaczy Justyna Banasiak.

Broszurę możesz pobrać TUTAJ.

DNI KARIERY

Ponadto w ramach programu FoodEducators co roku organizowane są Dni Kariery, skierowane do młodzieży ze szkół ponadpodstawowych. Udział w nich mogą wziąć grupy, które zarejestrują się do programu, pobiorą materiały i wypełnią ankietę.

Kolejne Dni Kariery odbędą się w grudniu w Instytucie Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN w Olsztynie.

Szczegóły wkrótce! 

O FoodEducators

FoodEducators jest częścią wspólnoty EIT Food, czyli największej i najbardziej dynamicznej społeczności innowacji żywnościowych na świecie, wspieranej przez Europejski Instytut Innowacji i Technologii (EIT). Program jest realizowany w ponad 10 krajach europejskich. W Polsce wdraża go i reprezentuje Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności Polskiej Akademii Nauk w Olsztynie.

—

Wszystkie informacje o programie Food Educators znajdziesz TUTAJ.

Czytaj więcej